Сот жүйесінің әділдік пен заңдылықты қамтамасыз етудегі рөлі

Сот жүйесі құқықтық мемлекеттің негізгі тіректерінің бірі болып табылады. Дәл осы сот қызметі арқылы әділдік пен заңдылық қағидаттары нақты жүзеге асырылады, ал бұл қоғамның тұрақты дамуы мен азаматтардың мемлекетке деген сенімінің қалыптасуына негіз болады. Сот тек дауларды шешіп, құқық бұзушылықтар туралы істерді қараумен шектелмейді, сонымен қатар адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілі ретінде әрекет етіп, заң мен сот алдында баршаның теңдігін қамтамасыз етеді.

Сот қызметіндегі әділдік әрбір істі объективті, бейтарап және жан-жақты қараудан көрініс табады. Сот ұсынылған дәлелдемелердің барлығын зерттеуге, тараптардың уәждерін тыңдауға және іс материалдарын талдау негізінде қалыптасқан ішкі сенімге сүйене отырып, тек заңға сәйкес шешім қабылдауға міндетті. Процестегі тараптардың теңдігі, жарыспалылық және сот талқылауының жариялылығы әділ шешім қабылдауға қажетті жағдайларды қамтамасыз етеді.

Сот жүйесі адам құқықтарын қорғауда ерекше рөл атқарады. Әркім өз құқықтары мен заңды мүдделерін сот арқылы қорғауға құқылы. Егер азамат өз құқықтарының бұзылғанын деп есептесе, ол заңда белгіленген тәртіппен сотқа жүгінуге құқылы. Мемлекеттік органдардың шешімдері мен әрекеттерін сот тәртібімен даулау мүмкіндігі билікті теріс пайдалану мен заңсыздықтың алдын алудың маңызды кепілі болып табылады.

Қылмыстық сот ісін жүргізуде сот кінәсіздік презумпциясы қағидатын қамтамасыз етеді. Ешкім де оның кінәсі заңда белгіленген тәртіппен дәлелденіп, заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанға дейін қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп есептелмейді. Сот айыптау тарапы ұсынған дәлелдемелердің жол берілетіндігін, шынайылығын және жеткіліктілігін мұқият тексереді. Бұл сот қателіктерінің тәуекелін азайтып, адамды негізсіз қылмыстық жауапкершілікке тартудан қорғайды.

Азаматтық және әкімшілік сот ісін жүргізуде соттар бұзылған құқықтарды қалпына келтіруге, мүліктік және өзге де дауларды шешуге, сондай-ақ лауазымды тұлғалар мен мемлекеттік органдар әрекеттерінің заңдылығын бақылауға ықпал етеді. Сот шешімдері арқылы заңнаманы қолдану практикасы қалыптасады, бұл оның біркелкі түсіндірілуін және құқықтық айқындықты қамтамасыз етеді.

Заңдылықты қамтамасыз етудің маңызды элементі - сот бақылауының көпдеңгейлі жүйесі. Сот шешімдерін апелляциялық және кассациялық тәртіппен қайта қарау мүмкіндігі жіберілген қателіктерді түзетуге және сот төрелігінің сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Бұл қоғамның сот жүйесіне деген сенімін нығайтып, құқық үстемдігі қағидатын күшейтеді. 

Орал қаласының мамандандырылған тергеу сотының жетекші маманы А.А.Граф