Теңгедегі депозит мөлшерлемелерінен валюталық тәуекелдерді ескере отырып табыс табу

Қазақстанда жинақ ақшаны теңгеде сақтау үрдісі 2016 жылдан бастап тұрақты түрде қалыптасты. Алайда мұнда маңызды бір жайт бар: бұл тренд қазақстандықтардың ұлттық валютаның құнсыздануынан кенеттен қорықпай кеткендігінен емес, ең алдымен банктердің теңгедегі жинақтарға неғұрлым жоғары кірістілік ұсына бастауынан туындады. 

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры (ҚДКБҚ) өз кезегінде теңгедегі депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемелерінің жоғарғы шегін көтеру, валюталық салымдардың кірістілігін бір мезгілде шектеу және теңгедегі жинақ депозиттеріне ең жоғары кепілдік мөлшерін белгілеу арқылы осы трендке серпін берді. Алайда қазір бұл тренд кері бағытқа өзгере бастады. ҚДКБҚ валюталық депозиттер бойынша мөлшерлемелерді реттеуді кезең-кезеңімен ырықтандыратынын жариялады. 1 қазаннан бастап 12 айдан асатын мерзімге жаңадан ашылған немесе ұзартылған жинақ салымдары бойынша шекті мөлшерлеме жылдық 1%-дан 2,5%-ға дейін көтерілді. 

ҚДКБҚ ерекше атап өткендей, мұндай шешім депозит нарығындағы долларсыздандырудың арқасында мүмкін болды.  2015 жылы долларлану деңгейі 80% болса, 2026 жылғы 1 қыркүйекте небәрі 19,2%-ды құрады. Салымшылар үшін клаксондай анық сигнал естіледі, ал жалпы нарық үшін бұрылыс сигналы сияқты. 

Жинақтау ма, әлде жұмсау ма?
Ұлттық банктің деректеріне сәйкес, қыркүйек айының соңында жеке тұлғалардың депозиттері 30,5 трлн теңгеге жетіп, бір жылда 15,9%-ға ұлғайды. Бұл ретте теңгедегі салымдар 22,8%-ға өсті, ал валюталық салымдардың көлемі бір жыл ішінде 8%-ға азайды. Бірден айта кетейік, екі түрлі құбылысты — депозиттердің өсуі мен халықтың ақша жинау қабілетінің артуын — бір-бірімен шатастырмайық. Депозит статистикасы банк жүйесіндегі қаражат қозғалысын көрсетеді, бірақ оның өзі үй шаруашылықтарының тұтынуға аз ақша жұмсай бастағанын дәлелдемейді.

Жинақтауға бейім мінез-құлықтың кең таралғанын көрсететін тағы бір көрсеткіш — ақшалай жинағы бар отбасылардың үлесі. 2023 жылдың қыркүйек айында бұл көрсеткіш небәрі 13% болды. Бір жыл бұрын — 21,9%, ал 2026 жылғы мамырда отбасылардың 27,2%-ында ақшалай жинақ болды. Сонымен қатар жинағы бар азаматтардың арасында банк салымдарын таңдайтындардың үлесі 2023 жылғы 58%-дан 2026 жылы 67,1%-ға дейін өсті. Бұл қаржылық мінез-құлықтың өзгергенін айқын көрсетеді - ақша жинау кең таралған тәжірибеге, ал банк депозиті жинақты орналастырудың негізгі құралына айналып келеді.

Сонымен бірге халықтың жан басына шаққандағы ақшалай табысы да өсуде. 2026 жылдың II тоқсанында ол 410 088 теңгені құрап, бір жылда 14%-ға артты. Ақшалай шығыстар — 358 584 теңге. Осылайша, айырма бір адамға тоқсанына 51 504 теңгені немесе ақшалай табыстың шамамен 12,6%-ын құрайды. Бұл — ағымдағы ақшалай шығыстарға жұмсалмаған ықтимал қаржы ресурсы. Алайда осы айырманың барлығын таза жинақ деп есептеу дұрыс емес, өйткені кірістер мен шығыстар статистикасы шоттардағы қаражат қозғалысын, ақшалай емес тұтынуды, міндеттемелерді өтеуді және активтердің жинақталуын толық қамтымайды.
Сондықтан бірін-бірі толықтыратын үш үрдіс туралы айту орынды:

- жинағы бар отбасылардың үлесі артып келеді;

- банк салымдарының көлемі өсуде;

- халықтың ақшалай табысы ақшалай шығыстарынан асып түседі. 

Теңгедегі депозиттердің өсуі өздігінен халықтың аз жұмсай бастағанын білдірмейді. Алайда депозиттер көлемінің жалпы өсу үрдісі қазақстандықтардың, бір жағынан, тұтынудан гөрі жинақтауға басымдық бере бастағанын, екінші жағынан, бос қаражатын тиімді орналастыруға ұмтылатынын көрсетуі мүмкін. 

Жинақты бөлудің үлгілік нұсқалары*

* Әмбебап инвестициялық ұсыным болып саналмайды

Валюталық тәуекелдерді ескергендегі доллар депозитінің кірістілігі*

*Есеп жылдық мөлшерлемесі 1% болатын доллар депозиті негізінде жасалған

Қандай жағдайда доллар теңгені басып озады

Депозиттердің долларлану деңгейі төмендеп жатқан тұста мынадай сұрақ туындайды: қазақстандықтардың теңгеге сенімі шынымен артты ма, әлде олар теңгедегі салымдардың тартымды кірістілігіне осылайша жауап беріп отыр ма?

Бүгінде теңгедегі депозит пайыздық табыс әкеліп қана қоймай, инфляцияның әсерін ішінара өтеуге және нақты оң кірістілік алуға мүмкіндік береді. Жылдық мөлшерлемесі 15,13% болатын бір жылдық депозит пен 9,2% инфляцияны (2026 жылғы қазанда) алсақ, шамамен нақты кірістілік жылына 5,4%-ды құрайды. Әрине, бұл бағалау инфляция қазіргі деңгейінде сақталып, депозит көрсетілген мерзімге осы мөлшерлемемен ашылған жағдайда ғана дұрыс болады.
Долларға қатысты жағдай басқаша. Доллар сатып алып, оны жылдық 1% немесе 2,5% мөлшерлемемен валюталық депозитке салса, валюталық салымшы дәл осындай кірістілік алады деген сөз емес. Көп нәрсе доллардың болашақ бағамына байланысты. Комиссияларды, айырбастау спредтерін және салықтарды есептемегенде, доллардағы депозит теңгедегі салымнан тиімді болуы үшін доллар сатып алынған бағамына қатысты бір жылда шамамен 14%-ға қымбаттауы керек. Демек, теңгедегі салымдардың жоғары кірістілігі сақталса, пайыздық мөлшерлемелер арасындағы айырманы өтеу үшін доллар айтарлықтай нығаюы қажет. 

Аралық қорытынды жасайық. Жоғары пайыздық кірістілік ұлттық валютадағы жинақтарды экономикалық тұрғыдан шынымен тартымды етті, бірақ жинақтаудың бұл үлгісінің осал тұсы бар – ақшаның сатып алу қабілетінің сақталуына кепілдік жоқ, ал кірістілік Ұлттық банктің пайыздық саясатына тәуелді. Бұған қоса, жинақтың тым үлкен бөлігін теңгеде ұстау валюталық тәуекел туғызады. 

Валюталық стратегияны таңдау
Қандай жинақ моделі табыстылық пен девальвациядан қорғауды үйлестіруге мүмкіндік береді? Экономикалық тұрғыдан алғанда, теңге мен доллардың бірін ғана таңдау емес, әртараптандырылған жинақ үлгісі қажет - мұндай жағдайда бір портфель жоғары пайыздық табыс әкеліп, жинақталған капиталды валюталық тәуекелден қорғай алады.

Бұл үлгіде кірістілікті сақтау үшін, әдетте, жинақтың 10%-ы көлемінде өтімді резерв қарастыруға болады. Өтімді резерв — жинақтың барынша қолжетімді нысанда сақталатын және кез келген сәтте дерлік пайдалануға болатын бөлігі, бұл ретте жинақ депозитін мерзімінен бұрын жабудың қажеті жоқ, солайша пайыздық табыстан айырылмайсыз. Мұндай резерв банк картасындағы немесе ағымдағы шоттағы қаражат, ішінара алуға болатын депозит не қолма-қол ақша түрінде болуы мүмкін. Теңгенің нығаюы, инфляцияның баяулауы және депозиттер бойынша жоғары мөлшерлемелер ұлттық валютада ақша жинауға шынымен қолайлы жағдай жасағанын түсінуіміз керек. Алайда бұл үлгінің ұзақ мерзімді тұрақтылығы инфляцияның қаншалықты дәйекті төмендейтініне, Ұлттық банктің ақша-кредит саясатын қаншалықты жылдам жұмсарта алатынына және валюталық түсімдердің сыртқы көздері қаншалықты тұрақты болатынына байланысты.

Басты қорытынды. Бүгінде теңге салымшыға ағымдағы жоғары кірістілік ұсынса, доллар ықтимал девальвациядан қорғайды. Олардың бірін таңдау алдағы айдағы бағамға қатысты болжамнан гөрі жинақтау мерзімі мен адамның болашақ міндеттемелеріне көбірек байланысты.

Асхат Смағұлов, AMarkets компаниясының талдаушысы