Қазақстан Республикасының сот жүйесі

Қазақстан Республикасының сот жүйесі - мемлекеттік биліктің дербес тармағы болып табылады және сот төрелігін мемлекет атынан жүзеге асырады. Оның негізгі мақсаты - адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, заң үстемдігін қамтамасыз ету, құқықтық дауларды шешу және құқық бұзушылық жасаған тұлғаларды заңда белгіленген тәртіппен жауапкершілікке тарту. Сот жүйесінің ұйымдастырылуы мен қызметі Қазақстан Республикасының Конституциясына және «Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заңына негізделеді.

Қазақстандағы сот билігі заңдылық, судьялардың тәуелсіздігі, заң мен сот алдында баршаның теңдігі, тараптардың жарыспалылығы және сот талқылауының жариялылығы қағидаттарына негізделеді. Судьялар тек Конституция мен заңға бағынады және өзге де нұсқаулар мен ықпалдарға тәуелді болмауға тиіс. Судьялардың тәуелсіздігі мемлекет тарапынан кепілдендіріледі және олардың тағайындалу тәртібімен, өкілеттік мерзімінің тұрақтылығымен және процестік кепілдіктермен қамтамасыз етіледі.

Сот жүйесінің біртұтастығы еліміздегі барлық соттардың ортақ құқықтық негізде әрекет етуін, заңнаманы біркелкі қолдануын және бірыңғай сот ісін жүргізу тәртібін сақтауын білдіреді.

Сот жүйесінің құрылымы

Қазақстан Республикасының сот жүйесі көпдеңгейлі құрылымнан тұрады.

Бірінші деңгейге аудандық және оларға теңестірілген соттар жатады. Олар азаматтық, қылмыстық және әкімшілік істердің басым бөлігін бірінші сатыда қарайды. Азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау көбінесе осы деңгейдегі соттар арқылы жүзеге асырылады. Аудандық соттар жеке және заңды тұлғалар арасындағы дауларды, әртүрлі санаттағы қылмыстық істерді және әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді қарайды.

Екінші деңгей - облыстық және оларға теңестірілген соттар (соның ішінде республикалық маңызы бар қалалар мен астана соттары). Олар аудандық соттардың сот актілерін апелляциялық тәртіппен қайта қарап, олардың заңдылығы мен негізділігін тексереді. Сонымен қатар, жекелеген жағдайларда аса күрделі және қоғамдық маңызы зор істерді бірінші сатыда қарауы мүмкін.

Жоғары сот органы - Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты. Ол істерді кассациялық тәртіппен қарайды, сот практикасының біркелкілігін қамтамасыз етеді және соттардың заңнаманы дұрыс қолдануы мәселелері бойынша түсіндірмелер береді. Жоғарғы Сот құқық қолдану тәжірибесін қалыптастыруда және заң үстемдігін нығайтуда шешуші рөл атқарады.

Төтенше және ерекше атаумен соттар құруға жол берілмейді, бұл сот жүйесінің тұрақтылығы мен заңдылығының маңызды кепілі болып табылады.

Сот жүйесінің функциялары

Сот жүйесінің негізгі функциясы - сот төрелігін жүзеге  асыру. Бұл құқықтық дауларды заң негізінде шешуді және міндетті күші бар сот актілерін қабылдауды білдіреді. Алайда соттардың функциялары тек істерді қараумен шектелмейді.

Біріншіден, соттар адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау функциясын орындайды. Құқықтары бұзылды деп есептеген кез келген тұлға сотқа жүгініп, қорғану құқығын пайдалана алады. Сот арқылы қорғану -  конституциялық кепілдіктердің бірі.

Екіншіден, соттар мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың қызметінің заңдылығына бақылау жасайды. Азаматтар мен ұйымдар мемлекеттік органның шешімін немесе әрекетін заңсыз деп таныту туралы талаппен сотқа жүгіне алады.

Үшіншіден, қылмыстық сот ісін жүргізу аясында соттар қылмыстық істерді қарап, тұлғаның кінәлі немесе кінәсіз екендігін анықтайды және заңға сәйкес жаза тағайындайды. Бұл ретте сот істі әділ, объективті және бейтарап қарауды қамтамасыз етуге міндетті.

Сонымен қатар, сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында тергеу судьялары жүзеге асыратын соттық бақылау маңызды функциялардың бірі болып табылады. Олар қамауға алу, тінту, мүлікке тыйым салу сияқты процестік мәжбүрлеу шараларын санкциялайды және тергеу органдарының әрекеттеріне шағымдарды қарайды. Бұл қылмыстық процесте тұлғаның құқықтарын қорғауды күшейтеді. 

Орал қаласының мамандандырылған тергеу сотының бас маманы-сот отырысының хатшысы Жумабаева Ж.М.