Теріспиғыл опа бермейді

Non-fiction! - Болған оқиға. Кейіпкерлердің есімдері өзгертілген.

                                                                    Бақытты боғың келсе - адал адам бол.                            Томас Фуллер

Әрине, қандай да болмасын ұжымның психологиялық ахуалы, бірімен-бірінің қарым қатынасы ұжым мүшелерінің әрқайсысына әсер етеді. Жаппай әдептілік пен қарымқатынас мәдениетін ұстанған мекемелер қызметкерлері тамаша ұжымдық ортаны қалыптастыратыны анық. Қызмет барысындағы қызметкерлердің көңіл-күйі олардың және жалпы ұжымның еңбегінің өнімділігіне әсер етеді. Көбіне әрбір қызметкер тәңертең жұмысқа келіп, хош көңілді әріпестерімен сыпайы сәлемдесіп, жұмыс тәртібін талапқа сай орындап, кешкілік бәрімен жылы жүзді қоштасып, асыға жанұясына аттану біркелкі қалыптасқан өмірдің сапалы нышаны саналады. Ұжымның әрбір қызметкері алдымен өзіне қойылатын талаптарға сай нұсқаулықтармен және  құқықтарымен таныстырылады, содан кейін өзінің еңбек қызметін бастайды. Сондай-ақ, ұжымда, бір жағынан, еңбек жағдайларына, екінші жағынан, жұмыскерлердің мінез-құлқына қатысты бейресми талаптар да қойылады. Қызметтік мінез-құлық нормалары мен ережелерін сақтау ұжымды біріктіруге, оның мүшелерін ортақ міндеттер мен жоспарларды орындауға жұмылдыруға ықпал етеді. Қызметтік әдептілік негізі әрқашан жеке адамға емес, іске, қоғамдық мүдделерге қызмет ету болып табылады. Әдетте, шамадан тыс бәсекелестік, «теріспиғыл» орын алған ұжымда психологиялық климат өте қиын жағдайда болады.

Бұл хикая Кеңестер Одағы дәурінен басталған болатын. Заң саласына байланысты ғылыми институтта қызмет істеп жүрген Нәсіпбек Уақасов бір министрлікке ресми хаттама арқылы жұмысқа шақыртылып, аға кеңешсі болып тағайындалған болатын. Ол қызметтік әдептілік  талаптарына қанық және өзінің бойындағы қасиеттерге сай қарапайым, кішіпейіл, әділ болуымен қатар, өзіне тікелей қатысты емес жұмыстан тыс пәтуәсіз әңгімеге, алыпқашты сөзге араласпайтын, біреуді жөнсіз даттауға  қосылмайтын. «Жақсы жүрген жерін мақтап жүреді, жаман жүрген жерін даттап жүреді» деген нақыл әрдайым оның есінде болатын.  Әріптестеріне жұмысқа байланысты емес бейсауат, келеңсіз әңгіме, тосын бөгде  сұрақтар да қоймайтын. Бір бөлмеде қызмет істейтін әріптесі Тынымсыз Керібасаровна Бұзарбаева әуелде ашық көңілді, табиғи сезімді, бүкпесі жоқ, тартымды мінезді болып көрінді. Жасырмай үй-жәйі, туыстары, жора-жолдастары және әртүрлі әңгімелерді де жиі айтатын. Кейде ол бикеш:

 -Нәке, министрліктің пәленше қызметкері пәлендей ұят жағдайға душар болыпты, немесе, жұмыс бабына байланысты пәленше қызметкер қатаң сөгіс алыпты, естідіңіз бе?- дегендей сұрақтарды жиі қояды екен.

 – Жоқ - деген жауапқа:

- Нәке, қойынызшы осы, сіз-ақ ештеңе естімейді екенсіз, бұл туралы министрліктегілердің барлығы шулап жүр емес пе? – деп, шынымен таңырқағандай кейіп білдіріп жүретін. Нәсіпбек Бұзарбаева туралы әріптестерінен әрқилы жағымсыз сипаттама, сыпайы айтқанда, қолайсыз теңеулер естіп жүретін («қыңыр қызға күбір сөз ілескіш» демейме жұрт). Олардың айтуынша ол бикеш бір кабинеттен екінші кабинетке алып-қашпа сөз тасып, қызметкерлерді бірімен-бірін  шағыстырып, ақыры, қақтығыстырып қояды екен. Содан кей кезде үлкен дау-дамай да туады екен. Бұларды естуін естісе де, олардың өзіне тікелей қатысты болмаған соң, ондай жәйттерге Нәсіпбек аса мән бермей, жұмысын тыңғылықты істеуге ғана  тырысатын.

Шамасы жарты жыл өткеннен кейін, олардың ұжымына Андрей Котенко деген маман қосылды. Жасы 30-ды өкешелеп қалған ол толық денесімен қойқаңдап бөлменің табалдырығың аттап өтсе де, жаңа келген жас маманға үлкен қызмет ешкім де бірден бере қоймады. Котенко ең төменгі санаттағы кызметке тағайындалды. Бұл түсінікті де. Қызметке жаңа тағайындалған қызметкердің қайсысы болсын орындалатын қызметінің қыр-сырын білуі керек, өзінің біліміне сай ынта-қаблетін таныту керек. Ұжымға ебімен «сіңісу» де быраз уақыт алады. Қандай да болмасын жас талапкердің өзін дұрыс көресетуіне сай, келешегі алда дегендей...  Ұжым әріптестері онымен бірте бірте танысқаннан кейін, оның әкесі болгілі жазушы, ал шешесі бір журнал редакциясында істейтіні белгілі болды. Бірнеше кітаптар шығарған жазушының баласы болғандықтан, Котенко барынша тәрбиелі, әдепті және дұрыс ниетті болуы ықтимал деген болжам өзінен өзі туындады. Әрине солай болуы ықтимал еді. Бірақ, болжамның барлығы үмітке сай келе бермейтіні кімге болсын түсінікті. Жұмыс барысында оның ішкілікті жарататыны, қазақ ұлтын аса менсінбейтіні, қиқалақ, қыңыр мнездері біліне бастады. Кейде жұмысқа келіп, ауырған басын ұстап, қиналып отыра:

-Басымды жазатын, не «тіскебасар» алатын қалтамда көк тиын жоқ. Ішім шұрылдап отыр - деп қынжылып, жалынышты кейпімен Нәсіпбекке қарайтын. Осындай ауық-ауық қиналып отыратын бейбақты аяп, Нәсіпбек оған жиі ақша беретін. «Әкесі тапсырып қойғандай», ол ұятты былай қойып, анда-санда мейірімді әріптесінен ақша сұрап алатынды жиілеткен. Ақша қолына тиісімен, ол жалма-жан ғимараттың подвалында орналасқан буфеттен керегін сатып алып, жұмыс барысында қолбасаны кытырлата-күрсектете малжаңдап жеп отыратын. Бұның сөке екендігіне өзі ой жүгіртпейтін. Бірақ бұл бейбақтың басты кінәратары бұл емес еді. Оның басты мақсаты әріптестерін «ақсатып», тезірек өз лауазымын  өсіру үшін, бастықтың кабинетіне кіріп алып оларды мейілінше жамандау болды.

Бірде тәңертең жұмысқа келген Котенко:

- Әйелім із-түзсіз  жоғалды, ол кеше кешкісін жұмыстан шыққаннан үйге түнеуге келмеді, қатты ұайымдап отырмын - дегенді айтады. Бұған алаңдаған Нәсіпбек милицияда үлкен қызметтерде істеп жүрген достанына қоңырау шылып, жағдайды естірте, дереу көмек сұрайды. Бірақ әріптесінің әйеліне асабір төнген қауып болмапты. Бір күн өткеннен кейін әйелі өз аяғымен үйіне келіпті. Сөйтсе, әйелі таксиге отыра сала, жүргізушімен танысып, аяқасты шүйіркелесіп, соның соңынан еріп, басқа жерде түнеп шығыпты.

Котенко қазақ халықына дұрыс пиғылда болмаған. Оның арамы қараниетті екендігі 1986 жылы «Желтоқсанда» айқындалған. Бұрынғы Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы басшысы, коммунист болғанымен, шовинст Горбачев Қазақстанды билеуге қатуыл қабақты, сырт көзге икемсіз  Колбин дегенді жібереді. Соған қуанған Котенко Нәсіпбекке қарап:

- Ал қазақтар, бастарыңа қара бұлт үйірілді. Колбин «көкелеріңді көрсетеді, әкелеріңді танытады». Енді аттарыңды ұмытып, орыстардың тепкісінің астында қаласыңдар – дейді. Намысы оттай лап еткен Нәсіпбек Котенконы балконға сүйреп апарып, түйгіштейді.

 – Кешір, кешір, сөзімді қайтып алдым –деп, ол одан бетер соққыдан құтылады. Иә, адам тірлікте не көріп, не естімейді екен: әр пенденің жандүниесін зерделейтін, мейірімділікті, әділдікті дәріптейтін жазушылардың балалары да терспиғылды болады екен-ау, патшағар. Артынша, Нәсіпбекке өшіккен Котенко, оған кәнігі «ұлтшыл» деген айдар тағып, мейлінше қаралып, Мәскеуге тікелей бағынатын КГБ-ға  «домалақарыз» түсіреді. Содан Нәсіпбек КГБ-ның бақылауына алынады.

Сонымен, 1989 жылы жұмысқа салақ, пәлеқор, жымысқы қулықтың шебері Котенко жұмыстан қысқартылып, әупірімдеп, оның сырын білмейтін «Туранбанкке» жұмысқа тұрады. Оның бойында арамы, жағымсыз қылықтары басым болса да, әрине аман жүрсін. Пейілі дұрыс адам біреуге бекер өлім тілемейді. Бірақ, екі-үш жылдан соң ол туралы бір суық хабар тарайды.  Котенко сол банкте істеп жүргенде, қомақты ақшалары бар қызметкерлердің ақшаларын еселеп қайтарамын деп алып, оларды алдап, мүлдем қайтармаған. Ақыры ашу-ызаға булыққан салымшылардың бірі борышкер Котенконы ұрып өлтіріпті деген сыбыс тарайды. Шын-өтірігі қайдам, бірақ сол кезден Көтенко ешкімнің көзіне түспеген.

 Аталған әріптестер істейтін Бөлім бастығының нақты ұлтын анықтаған ешкім жоқ болатын, бірақ Кавказ халықтарының бірінен екені анық. Оның дене бітімі еңселі, бойы биік, мұрны қоңқақ, қою қара мұртты болатын. Аты - жөні Белдалов Арип Асланбекович.  Котенко мен Бұзарбаева  бастықтың құлағына ойларынан шығарған жаланы құя берген соң, Нәсіпбек оның пікірінше теріс сипаттағы қызметкер қатарына қосылды. Сонымен қара күйе жаға берсе ақ адам қара түске боялады емес пе?! Негізсіз жалаларға иланған Белдалов Нәсіпбекке жөнсіз кінәрат тағып, шүйліккенін күннен күнге үдете берді. Дүлей қудалауға түскенін ұққан ол, «шыдамның да шегі болады» деп, ашынған бойда ашуға булыға бастықтың бөлмесіне кіріп:

- Арип Асланбекович, не себепті менің қыр соңыма түстіңіз? Нақты қояр кінәңіз бар ма? Жоқ болса, дөрекі мінезіңізді доғарыңыз. Мен ештеңеден тайынбаймын. Керек болса басыңызды жарамын! - деп есікті тарс жауып, қарсы отырған әріптесіне:

- Тынымсыз Керібасаровна, әбден шыдамым таусылды, мына сүмелекті дірілдетіп, жанын шығарардай қорқытып шықтым - деп сырын айтыпты. Уақыт өте, Арип Асланбекович бірте-бірте қызметкерлері Андрей Котенко мен Тынымсыз Керібасаровнаның шынайы екіжүзді табиғаттарын жіті тани бастап, Нәсіпбекке бекер шүйлігуін қойыпты.  Бір күні ол өз кабинетінде:

- Нәсіпбек Кенжетаевич, сеніп жүргеніңіз Бұзарбаева ма? Сенетін адам тапқан екенсіз. Сізді үнемі жамандайтын. Ол сіздің мені «қорқытып шықтым» дегеніңізді дәл сол күні маған жеткізген - депті. Осыны естіген Нәсіпбек, налып, Бұзарбаеваға:

- Жаңа ғана бастықтан сіздің мені сырттан   сатқаныңызды естіп шықтым. «Оны қорқытып шықтым» дегенімді неге оған жеткізе қойдыңыз? Өте сыйлас, сырлас емес пе едік? Сізге керемет сенетін едім, бұныңыз не? Бұның күнә екенін білесіз ғой. Бұндай жамандыққа неге бардыңыз? Бала тәрбиелеп, ұрпақ асырап отыр емессіз бе?! - деп шерін шығарыпты. Бұзарбаева аузына құм құйылғандай жауап айтуға шамасы келмепті. Толық денесін тығарға тесік таба алмапты. Осындайда, кеш болса да, еріксіз халық термесінің  мына шумақтары еске түседі: «Айтарыңды байқап айт/ Сырласарда мұңдасқа./ ...Кей адамда опа жоқ/ Алып соғар жамбасқа». Абай атамыз: «Құйрығы – шаян, беті – адам/Байқамай сенбе құрбыға!/Жылмыңы сыртта, іші – арам/ Кез келер қайда сорлыға» - деп жырлағанда пасық пәлеқорлардың бет пердесін сыпырып тастап, аямай айқындаған. Бірақ бұл шындық уақтылы есімізде бола ма? Күнделікті тіршілкте кімге болсын сенгіштігіміз басым-ау...

Сонымен, біраз уақыт өте Нәсіпбек министрліктің Баспа редакциясына Бас редактор, содан кейін бір үлкен басқарманың Бас маманы болып тағайындалады. Одан кейін Нәсіпбек, саласы бөлектеу екінші бір министрлікке көлемді басқарма менгерушісі қызметіне шақыртылып, жиырма шақты қызметкер қамтылған ұжымды шыншылдық пейілімен өзара сыйластылықты қалыптастырып, сабырлылықты  сақтатып, ешкімді алаламай,  у-шусыз, тиімді еңбекке жұмылған қауымның шырқын бұзбай басқарады.

Оншақты жыл өткен болу керек, Нәсіпбек өзі бұрын қызмет атқарған бірінші министрлігіне бір шаруамен барып, дәлізінен жүріп келе жатса, алдынан Бұзарбаева шыға келіп, жалпалақтап сәлемдесіп:

- Нәке, кабинетке кіріңізші, сізге айтар сырым, наз-шеруім бар - дейді. Нәсіпбек орындыққа отырысмен:

- Байым Пакірдиннің басы ауап кетіпті. Жасы келе алжыған болуы керек. Мені балашағаммен тастап, жас қызға үйленіпті – деп көл-көсір болып жылап, біраз уақыт бұрынғы байын қайбаттап, мұң - жырын тоқата алмапты. Өмірде не болмайды? Бәрі де болады екен: қызығы да, шыжығы да; алдау да, арбау да; сырттан аямай сату да, кейін «әліптің артын» бағу да... Бірақ, қандай да болмасын пенде, біреуді жазықсыз қаралап, жамандыққа қыйып, сатса – Қасиетті Алла Тағала кімнің болсын жасаған жамандығын алдына келтіретіні хақ. Бұны біреу сол сәтте түсінеді, ал безбүйрек бейбақ сол бетте түсінбей лағып кетеді...  Мұхаммед Пайғамбар: «Көркем мінез дегеніміз – ол ашықжүзді болу, жомарттық, біреуге зиян жасамау» - деген екен. Асыл сөздер!

Қызығы, аталмыш хикаяның бұнымен аяқталмағанына таң қаларсыз... Осы жағдайдан кейін бір жыл өткеннен соң, Нәсіпбек сол министрліктің дәлізінде тағы да Бұзарбаеваны жолықтырады. Сәлемдескеннен кейін:

- Нәке, кабинетке жүріңізші, сізе айтар сырым, наз-шеруім бар - деп, оған бір жыл бұрынғы «жырлаған» мұңын ешқандай өзгеріссіз тағы да жылап-сықтап айтып беріпті. Нәсіпбек тағы да жарты сағаттай сабырлыққа салып, бұрынғы қызметтес әріптесінің қайталама мұңын тыңдап, табаламай, ләм-мим демей, сыпайы қоштасып, шығып кетіпті. Әркімнің өз ары - өзіне сарапшы!

Нақыпбек Садуақастегі, заңгер-құқықтанушы, публицист