Сот өндірісінде мемлекеттік тілдің мәртебесі

Мемлекеттік тіл – ел тәуелсіздігінің, ұлттық бірегейліктің және мемлекеттік тұтастықтың маңызды негіздерінің бірі. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Сондықтан мемлекеттік басқарудың барлық саласында, соның ішінде сот жүйесінде де қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту – уақыт талабы әрі мемлекеттік маңызы бар міндет.

Сот төрелігі – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған аса жауапты мемлекеттік қызмет. Сотқа жүгінген әрбір азамат өзіне қатысты қаралып жатқан істің мәнін толық түсінуге, сот құжаттарымен танысуға және өз ойын еркін білдіруге құқылы. Осы тұрғыдан алғанда, сот өндірісінде мемлекеттік тілдің кеңінен қолданылуы сот төрелігінің қолжетімділігі мен ашықтығын қамтамасыз етудің маңызды шарттарының бірі болып табылады.

Қазақ тілінде сот ісін жүргізу тек құжаттарды мемлекеттік тілде рәсімдеумен шектелмеуі тиіс. Сот отырыстарында тараптардың, адвокаттардың, прокурорлардың және судьялардың қазақ тілінде еркін сөйлей алуы, сот актілерінің мазмұнының түсінікті әрі сапалы берілуі де үлкен маңызға ие. Себебі соттағы әрбір сөздің, әрбір тұжырымның құқықтық салмағы бар. Бір ғана ұғымның дұрыс қолданылмауы немесе мағынаның бұрмалануы азаматтың тағдырына әсер етуі мүмкін. Заң тілі дәлдікті жақсы көреді, адам баласы сияқты «шамамен түсінікті» деген нұсқаны мойындай бермейді.

Мемлекеттік тілдің сот жүйесіндегі мәртебесін арттыру үшін ең алдымен заң талаптарын мүлтіксіз орындаумен қатар, судьялар мен сот қызметкерлерінің кәсіби тілдік құзыретін жетілдіру қажет. Заң терминологиясын біріздендіру, мемлекеттік тілдегі құқықтық әдебиеттер мен әдістемелік құралдардың санын көбейту, сот актілерін қазақ тілінде сапалы әзірлеу осы бағыттағы маңызды қадамдардың бірі.

Сонымен қатар сот жүйесінде цифрландыру үдерісінің қарқынды дамуы қазақ тілінің жаңа технологиялық ортадағы қолданысын кеңейтуді талап етеді. Электрондық сот сервистері, ақпараттық жүйелер, сот құжаттарын дайындауға арналған бағдарламалар мен дерекқорлар мемлекеттік тілде толыққанды жұмыс істеуі қажет. Бұл азаматтардың сот қызметтерін ана тілінде пайдалануына мүмкіндік беріп қана қоймай, қазақ тілінің заманауи құқықтық және цифрлық кеңістіктегі орнын нығайтады.

Сот өндірісінде мемлекеттік тілдің қолданылуын арттыру – бір ғана сот органының міндеті емес. Бұл судьядан бастап сот қызметкеріне, адвокаттан бастап прокурорға дейін барлық құқық саласы мамандарының ортақ жауапкершілігі. Құқықтық мәдениет пен тілдік мәдениет бір-бірінен ажырамайды. Заңды құрметтеу оның мазмұнын түсінуден басталады, ал заңның мазмұнын халыққа түсінікті тілде жеткізу – әділ сот төрелігінің маңызды белгісі.

Мемлекеттік тілдің сот жүйесінде кеңінен қолданылуы азаматтардың мемлекетке деген сенімін арттыруға да ықпал етеді. Себебі сот – мемлекет пен азамат арасындағы маңызды құқықтық байланысты қамтамасыз ететін институт. Азамат өз мәселесін ана тілінде еркін жеткізіп, сот шешімінің мәнін сол тілде түсіне алса, оның құқықтық қорғалу деңгейі де жоғарылай түседі.

Қазақ тілінің сот өндірісіндегі мәртебесін көтеру бір күнде жүзеге асатын міндет емес. Ол жүйелі жұмысты, кәсіби жауапкершілікті және тілге деген құрметті талап етеді. Мемлекеттік тілдің сот жүйесінде толыққанды қолданылуы – заң талаптарының орындалуы ғана емес, тәуелсіз Қазақстанның құқықтық және тілдік саясатының маңызды көрсеткіші.

Сондықтан сот төрелігінің сапасы мен мемлекеттік тілдің қолданысын қатар дамыту – бүгінгі күннің өзекті міндеттерінің бірі. Қазақ тілі сот залында, сот актілерінде және құқықтық қарым-қатынастың барлық деңгейінде нық орныққан кезде ғана оның мемлекеттік тіл ретіндегі мәртебесі нақты мазмұнмен толыға түседі. 

Ақтөбе гарнизоны әскери сотының бас маман – сот отырысының хатшысы Н.Т.Шаубаев