«Қазақстан Республикасының азаматтық сот ісін жүргізу туралы заңнамасында мемлекеттік тілдің қолданылуы»

Әлемде 142 тілдік отбасыларға жататын 7000-нан астам тілдер бар. Қазақ тілі - алтай тілдер отбасына кіретін түркі тілдер тобына жататады.

2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясының 9-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі.

Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілімен қатар орыс тілі ресми түрде қолданылады.

Мемлекет біртұтас Қазақстан халқының тілдерін үйрену және дамыту үшін жағдай жасауға қамқорлық көрсетеді.

Демек орыс тілі ресми тіл ретінде мемлекеттік тіл – қазақ тілімен қатар қолданылады деген сөз. Конституциядағы орыс тілінің дәрежесі мемлекеттік тілдің өз дәрежесіне көтерілуіне кедергі келтіріп отыр.

Сондай-ақ, Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» 1997 жылғы 11 шiлдедегі Заңының 4-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi - қазақ тiлi.  

Мемлекеттiк тiл - мемлекеттiң бүкiл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жүргiзу және iс қағаздарын жүргiзу тiлi.

Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттiк тiлдi меңгеру - Қазақстан Республикасының әрбiр азаматының парызы.

Қазіргі кезеңде мемлекеттік органдарда, оның ішінде сот жүйесінде мемлекеттік тілді қолдану аясы жыл өткен сайын біртіндеп артып келеді. Сот жүйесінде барлық құжаттар, іс-қағаздар мемлекеттік тілде орындалады.

Мемлекеттік тілді сот жүйесінде қолдану мәселесі күн тәртібінде тұр.

«Сот ісін жүргізу тілі қағидатын қолданудың кейбір мәселелері туралы» 2016 жылғы 22 желтоқсандағы № 13 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 11-1-тармағына сәйкес, сот процеске қатысушылардың өтінішхаты бойынша немесе өз бастамасы бойынша сот ісін жүргізу тілін өзгерту туралы қаулы шығаруға және істі мемлекеттік (қазақ) тілде қарауды жалғастыруға құқылы.

Сот ісін жүргізу тілі сотқа талап қою (арыз) берілген тілге байланысты сот ұйғарымымен белгіленеді. Сол бір азаматтық іс бойынша іс жүргізу бастапқы белгіленген сот ісін жүргізу тілінде жүзеге асырылады.

Істі сот талқылауына дайындау кезінде екі тараптың да жазбаша өтінішхаты бойынша сот ұйғарыммен сот ісін жүргізу тілін өзгертуге құқылы.

Егер істі бірінші сатыдағы сотта істі сот талқылауына дайындау сатысында талап қоюшының өз өкілі талап қою берген тілді білмейтіні анықталса, онда сот талап қоюшының жазбаша өтінішхаты бойынша сот ісін жүргізу тілін өзгерту туралы ұйғарым шығарады.

Яғни, осы аталған бапта сәйкес талап қою қай тілде беріледі, сот ісін жүргізу сол тілмен белгілеу, тараптардың сот ісін жүргізу тілін өзгерту құқықтары қамтылған.   

Алайда сот практикасында жеке сектор өкілдері, жеке практикадағы заңгерлер, квазимемлекеттік ұйымдардың өкілдері азаматтық процесте сот ісін жүргізу қағидатын ескермейді. Көптеген ұйымдар сотқа талап қоюмен өздеріне ыңғайлы тілде – орыс тілінде жүгінеді, себебі орыс тілі ресми тіл, сондай-ақ олар қазақ тілін жетік білмейді. Көп жағдайларда жауапкерлер орыс тілін меңгермеген тұлғалар болуы мүмкін. Кейде талап қоюшы орыс тілін білмеуіне, түсінбеуіне қарамастан, соттарда олардың атынан заң көмегін көрсететін өкілдер талап қоюды өздеріне ыңғайлы орыс тілінде береді. Сот ісін жүргізу тілі орыс тілі деп белгіленген сот отырысына орыс тілін меңгермеген талап қоюшы және оның өкілі қатысса, кейін өкіл бұдан әрі сот отырысына қатысудан бас тартса талап қоюшының құқықтары бұзылуы мүмкін.

Қорытындылай келе, мемлекет тіл – қазақ тілін қолданысын кеңейту ол мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.

Ақтөбе облысы Ырғыз аудандық сотының судьясы М.М.Альмуханбетов