Мемлекеттік тіл және Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс: сот төрелігін жүзеге асырудағы маңызы

Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілдің мәртебесі Қазақстан Республикасының Конституциясы арқылы айқындалған. Ата Заңның 7-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі. Бұл қағида сот төрелігін жүзеге асыру барысында ерекше маңызға ие. 

Мемлекеттік тіл – сот өндірісінің негізгі тілі

Қазақстан Республикасындағы тіл туралы заң мемлекеттік тілдің қолданылу аясын нақтылай отырып, сот ісін жүргізу тілдік теңдік қағидаттарына негізделетінін белгілейді. Сонымен қатар, әркімнің ана тілін пайдалану құқығы сақталады.

Сот өндірісінде мемлекеттік тілдің қолданылуы тек формальды талап емес. Бұл – сот актілерінің түсініктілігін, айқындылығын және азаматтардың құқықтарын тиімді қорғауды қамтамасыз ететін құрал. Мемлекеттік тілде сапалы дайындалған сот актісі құқықтық мәдениеттің көрсеткіші болып табылады. 

Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс және тіл мәселесі
2021 жылдан бастап қолданысқа енгізілген Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі (ӘРПК) жария-құқықтық дауларды қараудың жаңа моделін қалыптастырды. Кодекстің негізгі қағидаттарының бірі – соттың белсенді рөлі және азаматтардың құқықтарын тиімді қорғау.
ӘРПК аясында қаралатын істерде мемлекеттік тілдің қолданылуы ерекше өзектілікке ие. Себебі бұл санаттағы даулар, көбіне, мемлекеттік органдардың шешімдері мен әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) қатысты болады.

Сондықтан сот актілерінің мемлекеттік тілде сауатты, түсінікті және құқықтық тұрғыдан дәлелді жазылуы қоғамның сот жүйесіне деген сенімін арттырады. 

Практикалық мәселелер

Іс жүргізу тілін тараптар айқындайды. Алайда тәжірибеде талап қою арыздары, уәждер мен дәлелдер әртүрлі тілде ұсынылуы мүмкін.

Мұндай жағдайда сот:

• процессуалдық құқықтардың теңдігін сақтауы;
• аударма сапасын қамтамасыз етуі;
• сот актілерінің мазмұнын бұрмаламай жеткізуі тиіс. 

Мемлекеттік тілдің сот тәжірибесінде кеңінен қолданылуы құқық қолдану практикасын біріздендіруге де ықпал етеді. 

Мемлекеттік тілдің сот өндірісіндегі рөлі – тек конституциялық міндет қана емес, сот төрелігінің сапасына тікелей әсер ететін фактор. Әсіресе, ӘРПК шеңберінде қаралатын жария-құқықтық дауларда мемлекеттік тілдің қолданылуы азаматтардың құқықтарын тиімді қорғаудың маңызды кепілі болып табылады.

Сот жүйесінде мемлекеттік тілді дамыту – құқық үстемдігін нығайтудың және қоғам сенімін арттырудың маңызды бағыты.

Ақмола гарнизоны әскери сотының судьясы А.Каиров