Көші-қон ағындары: Қазақстанды алдағы жылдары не күтіп тұр?

Негізінен Орталық Азия елдерінен еңбекші-мигранттардың Қазақстанға көші-қоны және қазақстандықтардың неғұрлым дамыған елдерге еңбек көші-қоны өзекті үрдіске айналуда. Халықаралық көші-қон ұйымының (ХКҰ) 2025 жылғы сәуір-маусым айларындағы көші-қон жағдайы туралы есебіне сәйкес, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) Шекара қызметі 2025 жылдың екінші тоқсанында Қазақстанға 4 371 305 келуді тіркеді, бұл бірінші тоқсанмен салыстырғанда (3 081 259) 42 пайызға артық. Шетелдіктердің көпшілігі (89%) ТМД-ға қатысушы мемлекеттерден келді, келу елдерінің бірінші үштігіне Өзбекстан (36%), Ресей Федерациясы (23%) және Қырғызстан (22%) кірді. Ал Ұлттық статистика бюросының (БНС) мәліметтері бойынша, мигранттардың көпшілігі (85%) өздерінің көші-қон мақсаттарын көрсетпеді, бұл ретте 12% - ы Қазақстанға жұмысқа орналасу мақсатында келгендерін, ал 4% - ы білімін сапарлардың негізгі себебі ретінде көрсетті.

Қазақстаннан да көші - қон өте серпінді болды. 2025 жылдың екінші тоқсанында ҰҚК барлығы 4 216 128 қоныс аударғандарды тіркеді, бұл осы жылдың бірінші тоқсанымен салыстырғанда 32 пайызға өсті (3 183 930). Халықаралық мигранттардың Қазақстаннан шығуының басым бөлігі (88%) ТМД елдеріне тиесілі, олардың алғашқы үштігіне Өзбекстан (35%), Қырғызстан (23%) және Ресей Федерациясы (22%) кіреді. Сапарлардың қалған 12 пайызы алыс шет елдерге тиесілі: 5% – Қытайға, 1% – Үндістанға, 1% – Түркияға және 2% - басқа елдерге. Осылайша, еңбекші-мигранттар, әсіресе ТМД елдерінен Қазақстанға белсенді келіп-кетеді.

Қазақстандықтар маусымдық жұмысқа шетелге белсенді барады. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, 2024 жылы 140 мың қазақстандық шетелге жұмыс істеуге кеткен. Бір жыл бұрын олардың саны 190 мыңға жуық болатын. Негізгі бағыттар - Ресей Федерациясы, Корея Республикасы, Түркия, БАӘ және Ұлыбритания.

Жалпы, ҰСБ — да көші-қонның оң сальдосы тіркеледі - +16,5 мың адам: елге кеткеннен де көп келеді. Сол мәліметтерге сәйкес, 2025 жылдың ортасында елде негізінен Қытай, Өзбекстан, Үндістан және Түркиядан келген 14 820 шетелдік азамат ресми түрде жұмыс істеді. Бір жыл бұрын олардың саны 13 мыңға жуық болатын. Алайда, 2024 жылы ХКҰ жүргізген зерттеу көрсеткендей, еңбекші-мигранттардың бір бөлігі бейресми жұмыс істейді. ХКҰ 1 845 адамнан сұхбат алды, оның 34%-ы келісімшартсыз жұмыс істейтіндерін атап өтті, бұл еңбекші-мигранттардың бір бөлігі Қазақстанда ресми құқықтық мәртебесіз жұмыс істейтіндігінің жанама дәлелі болып табылады. Осы үрдістердің барлығын ескере отырып, Қазақстандағы көші-қон жағдайы қандай болады деген сұрақ туындайды. Алдағы жылдары елді қандай сценарийлер күтеді?

Жаһандық тенденциялар

ХКҰ форсайт бойынша кеңесшісі Олег Мециктің айтуынша (форсайт — трендтерді талдау, даму сценарийлерін әзірлеу және стратегияларды әзірлеу үшін сарапшылардың топтық өзара әрекеттесуін пайдаланатын Стратегиялық жоспарлау және болашақты болжау әдісі), әлем жаһандану дәуірінен тез алыстап барады.

Бірінші жаһандық тренд - елдер шекараларды жауып, ішкі еңбек нарықтарын қорғайды және көші-қон саясатын қайта қарайды. Сарапшы әлемдік экономика "Арал моделіне" бет бұруда деп санайды: ондаған жылдар бойы ашықтықтан кейін мемлекеттер өзін-өзі қамтамасыз ету және шектеу саясатын көбірек таңдайды. АҚШ, Еуропа және басқа да ірі жұмыс күшінің реципиенттері кіру ережелерін қатаңдатады, егер біз ашық шекара саясатын жалғастыратын болсақ, болашақта Орталық Азияның көші-қон географиясын Қазақстан сияқты елдердің пайдасына өзгертеді. Дамыған елдер тек еңбекші-мигранттар үшін ғана емес, жанжалды аймақтардан келген босқындар үшін де есіктерді жауып тастайды.

"Ресей Федерациясы жақында саяси шешім қабылдады; бұл идея еңбек көші-қоны тек еңбек көші-қонына айналды. Яғни, сіз жұмысқа көшіп, отбасын енді сіз келген елге ауыстыра алмайсыз", - деп атап өтті Олег Мецик.

ХКҰ кеңесшісінің айтуынша, үкіметтердің екінші міндеті-импортталатын жұмыс күші Ұлттық кадрларды алмастырмауы керек. Бұрын еңбек мигранттары басым болған салаларда өздерінің ұлттық кадрларын тәрбиелеуге және оларды еңбекпен жандандыруға басымдық беріледі. Ал АҚШ сияқты өзінің еңбекке қабілетті халқы жеткілікті елдер еңбекші-мигранттарды өз кадрларымен алмастыруға ұмтылатын болады.

Екінші жаһандық тренд-бұл Орталық Азия елдеріндегі демографиялық өсу, бұл өңірдің одан да көп еңбек қанықтылығына алып келеді және Орталық Азия елдерін жұмыс күшінің экспорты туралы көбірек ойлауға мәжбүр етеді.

Бұл екі жаһандық тренд бір-біріне қайшы келеді, сондықтан ірі экономикалар жабылған жағдайда Орталық Азиядағы жұмысшылардың артық саны қайда бағытталады, бұл үлкен мәселе.

Аймақтық мүмкіндіктер

Жаһандық үрдістермен салыстырғанда, Олег Мециктің айтуынша, Қазақстанда жағдай түбегейлі қарама-қайшы: жаһандық "жабылу" Қазақстан үшін күтпеген мүмкіндіктер ашады, ел Еуразияның еңбек ұтқырлығы картасындағы негізгі нүктелердің біріне айналуда. Мецик дәстүрлі түрде Орталық Азиядан келгендер үшін негізгі еңбек нарығы болып табылатын Ресей бұл рөлді біртіндеп жоғалтып жатқанын атап өтті. Ресейде, Олег Мециктің айтуынша, қазір Орталық Азиядан келген мигранттарды басқа елдерден келген еңбекші-мигранттарға ауыстыру үрдісі байқалады. Салыстырмалы түрде Қазақстанда бұл тұрғыда даму үшін көбірек мүмкіндіктер мен перспективалар бар. Сарапшы осыған байланысты бірнеше тенденцияларды атап көрсетеді.

Жұмыс күшінің экспорты және импорты

Олег Мециктің айтуынша, Қазақстан біртіндеп жұмыс күшін экспорттаушы елге айналуда. Сарапшының пікірінше, мұнда экспорттың әлеуеті зор: елде орта білім берудің сапалы базасы және тәртіптің жоғары деңгейі қалыптасқан, бұл қазақстандықтарды әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті етеді.

Болашақ экспорттың бағыттарының бірі инженерлік және техникалық кадрлар болады. Шетелдік серіктестермен бірлескен білім беру алаңдары ашылуда. Сонымен, Қызылордада Оңтүстік Корея ЖОО жұмысын бастады, ол қазақстандық жастарды оқытуға және түлектерді Корея Республикасында жұмысқа қабылдауға дайын. Алдын ала келісімдерге сәйкес, студенттердің саны жылына 10 мыңға дейін болуы мүмкін, бұл кезде студенттердің оқуы жаппай деңгейге көтеріледі (5-7 жас). Сарапшының айтуынша, бұл модель білім беруді қоныстанған және өркениетті көші-қон арнасына айналдырады: студенттер диплом, Тіл және шетелде жұмысқа орналасу мүмкіндігін алады.

Бұл ретте Қазақстан Жұмыс күшінің нақты экспортына ғана емес, зияткерлік қызметтер экспортына да ставка жасайды. Astana Hub сияқты IT-хабтарды дамыту елден шықпай-ақ халықаралық нарықтарда ақша табуға мүмкіндік береді. Бұл жаңа модельді қалыптастырады — адамдар емес, құзыреттер экспортталған кезде.

Инфрақұрылым, АЭС және туризм Жаңа тарту нүктелері ретінде

Ел ішінде еңбек ресурстарына деген сұраныс тек арта түседі. Сарапшының айтуынша, мемлекет ондаған инфрақұрылымдық жобаларды іске қосады: ЖЭО, үш АЭС салу, жасыл энергетиканы дамыту, ТКШ және көлік желісін жаңарту. Олег Мецик ішкі еңбек нарығы осы салалардың қажеттілігін толығымен жаба алмайды деп болжайды. Мердігерлер шетелдік жұмыс күшін — ең алдымен Түркия мен Өзбекстаннан тартуға мәжбүр болады, өйткені дәстүрлі түрде құрылыс секторында Қазақстанға шетелдік компаниялар мен еңбекші-мигранттарды тартуға тура келеді. Ірі жобаларды жылдам жүзеге асыру мыңдаған жұмыс күшін қажет етеді және жергілікті ресурстар жеткіліксіз болуы мүмкін.

Ол мұндай жағдайларда нәтижені қамтамасыз ету ғана емес, сонымен бірге ел ішіндегі экономикалық пайданы сақтау да маңызды екенін атап өтті. Тендерлердің жеңімпазы болатын шетелдік компаниялар оқшаулау квоталарын сақтауы керек: материалдар, салықтар мен жалақылар Қазақстанда қалуы керек. Әйтпесе, инвестицияның едәуір бөлігі шетелдік мердігерлермен бірге шетелге кетеді.

Туризм және білім: күтпеген көші-қон драйверлері

Қазақстан сондай-ақ шетелдік келушілер үшін туризмді және медициналық туризмді белсенді түрде ілгерілетуде. Жақында Астанада "ҚР медициналық туризмін дамыту: болашағы мен мүмкіндіктері" атты бірінші халықаралық конференция өтті. Конференцияда айтылған ресми мәліметтерге сәйкес, соңғы бес жылда Қазақстанға медициналық туристер ағыны бес еседен астам өсті. Медициналық туризм тұрғысынан Қытайдан (24 есе), Үндістаннан (40 есе) және Түркиядан (үш есе) туристер тарапынан қызығушылықтың ерекше өсуі байқалады.

ҰСБ статистикасына сәйкес, келу туризмі мәселесінде ресми статистикада тіркелген шетелдік қонақтардың жалпы саны төрт есеге жуық өсті: 2021 жылы 329,7 мыңнан 2024 жылы 1,2 млн-ға дейін. Үндістан-126 мың, Түркиядан-64 мың, ал АҚШ-тан-46,7 мың турист. Мұның бәрі, Мециктің пікірінше, автоматтандыруға болмайтын жаңа жұмыс орындарын ашады: туризмге тірі адамдар — жүргізушілер, әкімшілер, қызмет көрсетушілер қажет.

Білім беру көші-қоны да перспективалы бағыт болып қала береді. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек 2025 жылғы 9 қыркүйектегі Үкімет отырысында сөйлеген сөзінде Қазақстанда жетекші шетелдік университеттердің 40 филиалы ашылатынын атап өтті. Министрдің айтуынша, бүгінгі таңда Қазақстанда 31 500 шетелдік студент оқиды және министрлік бұл көрсеткішті 2029 жылға қарай 150 000-ға жеткізуді жоспарлап отыр. Сондай-ақ, ғылым және жоғары білім министрлігі шетелдік студенттерге виза беруді жеңілдетуді және жұмысқа орналасу құқығын беретін жаңа визаны енгізуді жоспарлап отыр. Жаңа виза халықаралық аккредиттелген шетелдік университеттердің түлектеріне жұмысқа орналасу туралы ұсыныс болған жағдайда Қазақстанда үш жылға дейін қалуға және жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Бұл үздік түлектерді Қазақстанда мансап құруға ынталандырады және экономика мен ғылымның дамуына үлес қосады.

Бұл үрдістердің барлығы, Олег Мециктің болжамы бойынша, Қазақстанды өңірдің түкпір-түкпірінен, оның ішінде Оңтүстік Азия мен Ресейден студенттер келетін өңірлік академиялық хабқа айналдыра алады. Бұл білім беру саласында ғана емес, қызмет көрсету салаларында да мыңдаған жұмыс орындарын ашады.

Қиындықтар мен бәсекелестік

Алайда, мигранттар үшін бәсекелестік артып келеді. Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан өздерінің еңбек нарықтарын белсенді дамытып, жұмыс күшінің экспортын қысқарта бастады. Мецик Қазақстанға бейімделудің неғұрлым икемді бағдарламалары мен болудың түсінікті ережелерін ұсына отырып, тауашаны уақытында алу қажет деп санайды.

Негізгі тәуекелдердің ішінде ол басқарушылық әлсіздік пен экономикалық және көші-қон саясаты арасындағы үйлестірудің жоқтығын көрсетеді.  Сарапшының пікірінше, мемлекет балансты құруы керек: шетелдік инвестициялар мен технологияларға жол беру, бірақ сонымен бірге жергілікті кадрлардың барынша қатысуын қамтамасыз ету.

Эпилог орнына

Алдағы бес жылда Қазақстан шекараларды жабу жолымен жүруі екіталай. Керісінше, бұл оның бәсекелестік артықшылығы бола алатын ашықтық пен икемділік. Мецик елдің айрықта тұрғанына сенімді: Қазақстан Көші-қон ағындарын өсу көзіне айналдыра ала ма, жоқ па, экономика ғана емес, әлеуметтік тұрақтылық та байланысты. Ең дұрысы, көші-қон қауіп ретінде емес, даму ресурсы ретінде қарастырылуы керек. Бұл ретте оны басқару ресми шектеулерге емес, біліктілікке, салықтарға және интеграцияға баса назар аудара отырып, ашық және стратегиялық болуы тиіс. Қазақстан, сарапшының пікірінше, көші — қон мәжбүрлі қажеттілік ретінде емес, болашақ экономикасын дамыту құралы ретінде қаралатын жағдайда, таланттар мен жұмыс күшін тартудың өңірлік орталығы болуға мүмкіндігі бар.