Азаматтық істер жөніндегі кассациялық сот: құқықтық тұрақтылық пен әділ шешімнің кепілі

Азаматтық сот төрелігі - қоғамдағы құқықтық қатынастардың әділ түрде реттелуінің негізгі құралы. Күнделікті өмірде туындайтын тұрғын үй, еңбек, отбасы және шарттық даулардың заң шеңберінде шешілуі азаматтардың мемлекетке деген сенімін қалыптастырады. Осы жүйеде азаматтық істер жөніндегі кассациялық сот ерекше орынға ие. Сот актілерінің заңдылығы мен негізділігін түпкілікті бағалайтын, құқықтық айқындық пен әділдікті қамтамасыз ететін жоғары сот сатысы азаматтық істер жөніндегі кассациялық сот болып табылады.

Кассациялық соттың құқықтық сипаты

Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексіне сәйкес, кассациялық сот - заңды күшіне енген сот актілерін қайта қарау арқылы олардың заңға сәйкестігін тексереді. Алайда оның рөлі тек «қайта қараумен» шектелмейді.

Кассациялық саты - құқық қолданудың сапасын бағалайтын ерекше деңгей, яғни:

- материалдық және процестік құқық нормаларының тиісті түрде қолданылуын;

- соттардың заңды анық әрі ашық түсіндіруін;

- құқықтық ұстанымдардың бірізділігін талдайды.

Сонымен қатар, кассациялық сот істің фактілік жағын емес, құқықтың қолданылу дұрыстығын саралайтын инстанция.

Апелляциялық сатыдан айырмашылығы

Азаматтық процестегі сатылардың әрқайсысының өзіндік міндеті бар. Апелляциялық саты істің мән-жайларын қайта қарап, дәлелдемелерді қайта бағалай алады. Ал кассациялық соттың ерекшелігі - құқықтық талдауға басымдық беруінде.

Бұл дегеніміз:

- кассациялық сот жаңа дәлелдерді зерттемейді;

- істің фактілік жағын қайта қарамайды;

- тек заң нормаларының дұрыс қолданылғанын тексереді.

Осы ерекшелік кассациялық сатыны сот жүйесіндегі «соңғы құқықтық сүзгі» ретінде айқындайды.

Құқықтық айқындық пен бірізділік

Құқықтық мемлекет үшін ең маңызды қағидаттардың бірі құқықтық айқындық. Азаматтар сот шешімдерінің тұрақты әрі болжамды болуына сенуі тиіс. Егер бірдей істер бойынша әртүрлі шешімдер қабылданса, бұл құқықтық тұрақсыздыққа алып келеді.

Кассациялық сот:

- құқық қолдану тәжірибесін жүйелейді;

- бірдей нормалардың әртүрлі түсіндірілуін болдырмайды;

- сот тәжірибесінің бірізділігін қамтамасыз етеді.

Оның шешімдері бірінші сатыдағы соттар үшін бағдар ретінде қызмет атқарып, құқықтық ұстанымдардың қалыптасуына ықпал етеді.

Әділ сот төрелігін қамтамасыз ету

Кассациялық соттың басты міндеттерінің бірі  әділ сот қағидатын сақтау. Бұл тек заң талаптарының орындалуын ғана емес, сот талқылауының әділдігін де қамтиды.

Азаматтық істер жөніндегі кассациялық саты:

- тараптардың тең құқықтылығының сақталуын;

- жарыспалылық қағидатының орындалуын;

- дәлелдемелердің толық әрі объективті зерттелуін бағалайды.

Егер осы талаптар бұзылса, сот актісі күшін жоюы немесе өзгертілуі мүмкін. Бұл азаматтардың құқықтарын қорғаудың нақты кепілі болып табылады.

Кассациялық соттардың шешімдері тек нақты істі шешумен шектелмейді. Олар құқық қолдану тәжірибесіне кеңінен әсер етеді.

Атап айтқанда:

- құқықтық ұстанымдарды қалыптастырады;

- сот тәжірибесін дамытады;

- жүйелі қателіктерді анықтайды;

- болашақта құқық бұзушылықтардың алдын алады.

Осылайша, кассациялық саты тек түзетуші емес, сонымен қатар алдын алу қызметін де атқарады.

Қарапайым азамат үшін кассациялық сот - бұл соңғы үміт пен әділдікке қол жеткізудің негізгі мүмкіндігі. Егер бірінші сот сатыларында қателіктер жіберілсе, дәл осы деңгейде оларды түзетуге болады.

Кассация:

- құқықтарды қорғаудың соңғы тетігі;

- әділ шешімге жетудің соңғы мүмкіндігі;

- сот қателіктерін болдырмаудың маңызды құралы.

Сондықтан кассациялық соттың тәуелсіздігі мен кәсібилігі ерекше мәнге ие.

Азаматтық істер жөніндегі кассациялық сот - құқықтық мемлекеттің маңызды институттарының бірі. Ол заңдылықты, әділдікті және құқықтық тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, сот тәжірибесінің бірізділігін қалыптастырып, құқық үстемдігін нығайтады.

Кассациялық сатының тиімді қызметі  азаматтардың сот жүйесіне деген сенімін арттырудың басты шарты. Сот жүйесіндегі сенім - қоғамдағы тұрақтылық пен әділеттіліктің негізі. 

Нұргүл Махаш

Астана қаласы, Азаматтық істер жөніндегі кассациялық соттың сот ісін жүргізуді қамтамасыз ету бөлімінің басшысы