КИІК МҮЙІЗІ – КОНТРАБАНДА НЫСАНАСЫ Оны кесіп алғандар заңмен жазаланады

Адам ата – Хауа ана ұрпағымен бірге жаралып, сонау мамонттар мен динозаврлар дүниесінен бері жойылмай келе жатқан ақ бөкендердің шын мәнінде киелі жануар екендігінде сөз жоқ. Жазықтықта жүйткіген жүйрік атаулыға дес бермей, алдын қия кестірмейтін кең даланың кербезі -  киіктердің тегінде ерекше қасиет бар. Ата-бабаларымыз киіктерді «Ақ бөкен» деп ардақтап, ен даланың еркесі санаған. Оларға орынсыз қол тигізбеген. «Жез киік» деп жырға қосқан.

 Осындай киелі дала жануарын  сақтағанымыз, көздің қарашығындай қорғағанымыз жөн – ақ! Алай да киікке сұқтанушылар жыл өткен сайын көбейе түсіп отыр. Оған шүйлігушілер ел аумағынан асып, жақын шет елдерден де ат басын бұрады. Әсіресе, қызықса қанаттыны қыбырлатпай, жорытқанды жыбырлатпай ұстап, жұтқыншақтан өткізіп жіберетін Аждаһа елінің базар нарқы киік мүйізінің құнын аспандатып жібергелі жазған жануардың басына бұрынғыдан да қою қара бұлт қатты үйірілді. Киік – контрабандалық қылмыс нысанасына айналды.

Ұлы даланың киелі жануарды қастерлеген игі дәстүрін аяқасты еткендерді, ақша үшін азғындаған ұрпақтың дала жануарларын қынадай қырғынға ұшыратқан қатыгездігін көргенде көңілің қан жылайды. Сол азғындардың арасында қандастарымыздың, өз жерлестеріміздің жүргені тіптен жаныңа батады.

Бөкей ордасы аудандық сотында 2017 жылы ҚК-нің 337 (заңсыз аңшылық) бабымен 4 тұлғаға екі іс, ал 339 бабымен (пайдалануға тыйым салынған жануарларды, олардың бөліктерін немесе (мүшелерін) дериваттарын заңсыз алу, иемдену) 11 тұлғаға 7 іс қаралды. Ал өткен 2018 жылы ҚК-нің 337 бабымен 9 тұлғаға қатысты 3 іс, 339 бабымен 6 тұлғаға қатысты 5 іс қаралды. Бұл статистикалық деректерден ауданда дала жануарларына қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтың көбейіп отырғанын көруге болады.

Сөзіміз дәлелді болу үшін Бөкей ордасы аудандық сотында 2018 жылы киік мүйізіне қатысты қаралған 7 істің жай-жапсарына қысқаша тоқтала кетелік.

Мұратсай ауылының тұрғындары Е.С., С.Б., А.З. округтегі жалғыз «Жедел жәрдем» көлігімен шығып, «Мәзілбек» қыстағы маңынан киіктің                   6 текесі мен бір ешкісін атып алады. Оларды ұстаған «Охотзоопром өндірістік бірлестігі» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны жануарлар дүниесін қорғау инспекторларының мәліметінше, мемлекетке келген залал 22 803 405 теңге.

Қоршаған ортаға келген залалдар аудандық соттың үкімімен толық өндіріліп, үшеуі де 4 жыл мерзімге аңшылық қызметпен айналысу құқығынан айырылып, бәрінің төрт жыл мерзімге бас бостандықтарына шектеу қойылды.

Ауланған 12 дана киік мүйізінен мемлекетке келтірілген шығын мынадай бағамдар бойнша өндірілді.

Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министірінің 2015 жылғы 27 ақпандағы «Қазақстан Республикасының жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы заңнамасын бұзумен келітірілген зиянның орнын толтыру мөлшерін бекіту туралы» №18-03/158 бұйрығымен (11.05.2017 жылғы №197 бұйрықпен мөлшерге енгізілген өзгерісті қоса алғанда), сондай-ақ 2015 жылғы 3 желтоқсандағы зиянның орнын толтыру мөлшерін бекіту туралы әдістемеге сай зиянды өтеу ставкасының мөлшері жөніндегі бұйрыққа сәйкесті әрбір дарағы үшін бір серке киікке 500 айлық есептік көрсеткіш (АЕК), ұрғашы киік үшін 350 АЕК белгіленіп, зиян мөлшері бір серкеге 3 403 500 тенге, ал ұрғашы киікке 2 382 450 теңгемен есептелінді.

Бөкей даласындағы шоғырланған киік табындарына көз тігушілер шет аймақтардан да табылуда. Мысалы, оралдық бір азамат сол қалада тұратын танысына Саралжын ауылына барып, киік аулауға ұсыныс жасайды. Олар «Газель» автокөлігіне қар шанасын тиеп келіп, киікті моторды шанамен қуып, «Сүйекті жыра» қыстағы төңірегінен екі серкені атып құлатып, мүйіздерін алып жатқанда үстеріне аңшылық инспекторлары келіп қалады.          

 Олар қашады. Тура кинодағыдай қуғын басталады. Оқыста оралдан серік болып еріп шыққан азамат қар шанасынан құлап түседі. Әріптесінің оған қарауға шамасы болмай, одан әрмен қашқанымен, көлігі сорға тіреліп, ол да қолға түседі.        

 Аңшылық инспекторларының қырағы көзі «Сүйекті жыраны» төңіректеген «L 248 EFA» нөмірлі «Лада» көлігінен бекер секем алмапты. Тергеп-тексеру барысында, Казталовка ауданындағы Қоныс ауылының екі тұрғыны Оралдан келгендердің сыбайластары болып шықты. Аудандық сот оралдық екі жігітті Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 337-бабының 4-бөлігінің 2, 4-тармақтарымен кінәлі деп танып, 3 (үш) жыл мерзімге аңшылық қызметпен айналысу құқығынан айырып, 2 (екі) жыл 6 ай мерзімге бас бостандықтарын шектеу жазасын тағайындады. Қылмыстық құқық бұзушылыққа жәрдемдескен сыбайластарын ҚК-нің 28-бабының 5-бөлімімен, 337-бабының 4-бөлігінің 2), 4) тармақтарымен кінәлі деп танып, 3 (үш) жыл мерзімге аңшылық қызметпен айналысу құқығынан айырып, 2 (екі) жыл 6 ай мерзімге бас бостандығын шектеді.

Ал, «БҚО Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекциясы» республикалық мемлекеттік мекемесінің төрт сотталушыдан мемлекетке келген залалды өндіру туралы талап арызы ішінара қанағаттандырылды.  Киікті арнайы көлікпен аулап, заңсыз атып, мүйіздерін кесіп алып, мемлекетке зиян келтірген Жұмагерей Сарисов пен Дастан Қажымұратовтың әрқайсысынан 3 403 500 теңге, барлығы 6 807 000 теңге мөлшеріндегі залал мемлекет пайдасына өндірілді. Сондай-ақ, әрқайсысынан 102 105 теңге, барлығы 204 210 теңге мемлекеттік баж мемлекет пайдасына өндірілді. Адвокаттарының сотталушылар мүдделерін қорғап, келтірген апелляциялық шағымы бойынша бұл іс 05.09.2019 жылы Батыс Қазақстан облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі апелляциялық сот алқасында қаралып, сот үкімі өзгеріссіз қалдырылды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 25 шілдедегі                       969 санды қаулысына сәйкесті еліміздің бүкіл аумағында киіктерді, олардың бөліктері мен дериваттарын ғылыми мақсаттарға болмаса, басқалай   2020 жылға дейін аулауға тиым салынған.  Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 16 ақпандағы бұйрығымен (№18-03/105) киіктердің мүйізі де дериваттар қатарына жатқызылды. Соған қарамастан соңғы жылдарда киік мүйізіне әуестенушілер қатары өсіп барады.

Қытай базарындағы киік мүйізінің бағасы сол елмен шекаралас аймақ тұрғындарын оңай олжаға, көлеңкелі бизнеске итермелейтіндей.                   Әйтпесе, Өзбекстан Республикасының азаматы, Самарқан облысы Нұрабат ауданының тұрғыны Р.С. пен шымкенттік Б.Е. (екеуі де өзбек) сонау Оңтүстіктен Ұялыға келер ме еді?! «Қара металл және мал дайындап жүрміз» деген желеумен келген олардың «кz 397 FBA» нөмірлі «УАЗ-Патриот» көлігінен жергілікті полиция инспекторы салмағы 300 грамм екі киік мүйізін табады. Олардың өздерімен бірге электрондық таразы да алып жүргені анықталды. Осы «ала шапанды ағайындар» да әділ жазадан құтылмады.

Сондай-ақ, ай далада жатқан киік өлексесіне кездейсоқ тап болып, «итке беремін» деп төшкесін, «кәдеге жаратармын, ақша алармын» деп мүйізін үйіне апарғандар да құқық қорғау органдары мен аңшылық инспекторларына ұсталып, істі болуда.

Солардың бірі, мұратсайлық азамат. Ол ауылдан бес шақырымдай жерден тауып алған өлексені итіне бермек болып, «Жигулиге» салып алғаны үшін шаталған.

Тағы бір іске тоқталсақ, Саралжын ауылының тұрғыны Ж.Еркингалиев даладан өлген киіктің екі мүйізін қол арамен кесіп алып, 29.01.2018 жылы сот үкімімен пайдалануға тыйым салынған жануарлардың дериваттарын заңсыз алағаны, иемденгені және тасымалдағаны үшін айыпты деп танылды.

Сот мәжілісінде Батыс Қазақстан облыстық орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекциясының басшысы К.Кадешев сотталушыдан мемлекет пайдасына 3 607 500 теңге материалдық залалды өндіру туралы талап арыз берген болатын. Алайда сот оның 3 607 500 теңге зиянды өндіруді сұраған уәжін негізсіз деп тауып, талап арызды қанағаттандырған жоқ.

Жәбірленуші өкілі БҚО Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекция басшысы К.Кадешев істің азаматтық талап бөлігіне қатысты апелляциялық шағым түсіріп, онда үкімнің азаматтық талапты қанағаттандырусыз қалдыру жөніндегі бөлігін бұзып, талап арызды қанағаттандыру туралы жаңа шешім қабылдауды сұрады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 20.06.2005 жылғы «Азаматтық талапты қылмыстық процесте қарау туралы» №1 нормативтік қаулысының 22-тармағына сәйкес, азаматтық талап бойынша шешім қабылданғанға дейін сотталушының жасалған қылмыс үшін кінәлі екені, сондай-ақ оның әрекеті мен келтірілген зиянның арасындағы себепті байланыс анықталуға тиіс. Осы мақсатта залалдың сотталушының қандай әрекетімен келтірілгені, мұның қандай дәлелдермен расталатыны анықталуы керек деп көрсетілген.

Іс құжаттарынан киіктің өлуіне сотталған Ж.Еркингалиев кінәлі емес екендігі көрінеді және нақты дәлелмен расталмайды. Ол далалық жерде өздігінен өліп жатқан киік өлексесінің мүйізін заңсыз қағып алып, иемденген. Демек оның әрекеттерінде нақты киікті жою, немесе табиғатқа зиян келтіру фактісі анықталмайды және оның әрекеті мен келтірілген зиянның арасында себепті байланыс жоқ.

Жәбірленуші болса өзінің талабын Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2015 жылғы 3 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы заңнаманы бұзудан келтірген зиянның орнын толтыру мөлшерін айқындау әдістемесіне» негіздеген.

Сот алқасының пікірінше, бұл әдістеме заңсыз әрекеттер жасап, нақты әрекеттерімен табиғатқа зиян келтірген тұлғаларға қатысты қолданылуы тиіс. Сотталушының әрекетінде жануарлар дериваттарын заңсыз алу және иемдену ғана орын алған. Ол пайда табу үшін әрекет еткенімен, қоршаған ортаға зиян келтірмеген.

Батыс Қазақстан облыстық сотының апелляциялық сот алқасы бірінші саты сотының қабылдаған шешімін заң талаптарына сай деп танып, үкімді өзгертуге  және апелляциялық шағымды қанағаттандыруға негіздер жоқ деп тапты.

Осы істі қарау барысында бірінші саты соты БҚО жануарлар дүниесін қорғау мекемесінің даладағы өлген киіктің бөліктерін заңсыз алып, тасымалдағаны, сақтағаны үшін министрліктің бұйрығымен бекітілген әдістемені басшылыққа алып, сотталушыдан 3 607 500 теңге өндіру туралы талап арыз беруі негізсіз деп санайды және Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 8-бабының 4-бөліміне сәйкес, азаматтар мен заңды тұлғалар өздеріне берілген құқықтарды жүзеге асырған кезде, адал, парасатты және әділ әрекет жасап, заңдардағы талаптарды, қоғамның адамгершілік қағидаттарын сақтауға тиіс. Ал, осы баптың 5-бөлімінде азаматтар мен заңды тұлғалардың басқа жаққа зиян келтіруге, құқықты басқа түрлерде қиянат жасауға пайдалануға, сондай-ақ құқықты оның мақсатына қайшы келетіндей етіп жүзеге асыруға бағытталған әрекеттеріне жол берілмейтіні туралы көрсетілгенін, осы жоғарыда көрсетілген мәселелерді Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінің төрағасының құзырына жеткізуді көздей отырып, комитетте осы мәселені талқылап, тиісті шаралар алулары үшін сот жекеше қаулы шығарған болатын. Соттың жекеше қаулысына құзырлы орган - Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 3 желтоқсандағы №18-03/058 бұйрығымен бекітілген «Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану саласындағы заңнамасын бұзудан келтірілген зиянның орнын толтыру мөлшерін айқындау әдістемесінің» 2-тармағының 2-тармақшасына сілтеме жасап, аталған норма  қолданыстағы заңнамаларға сәйкес қолданылып отыр деген жауап хат жолдады.

Киік жануарын әдейілеп өлтірмесе де Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 339-бабымен жауапкершілікке тартылған Орда ауылының тұрғыны Қ.Қыясовқа (4 мүйіз), Бөрлі ауылының тұрғыны Н.Зайнуллинге (15 мүйіз), Бисен ауылының тұрғыны Насыровтарға қатысты да Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің жануарлар дүниесі комитетіне жеке қаулылар шығарылған болатын. Құзырлы орган оларға қатысты да жоғарыда әдістемеге сүйеніп жауап қайтарды.

Соңғы жылдары қылмыстық және қылмыстық процестік заңдарына жазаны ізгілендіру, татуласу институтын оңтайландыру мақсатында көптеген өзгерістер енгізілді.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 337, 339-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына жатады. Заңсыз аңшылыққа барып, мемлекетке зиян келтірген тұлға әрине жазалануы тиіс. Ал  киіктің мүйіздерін заңсыз алып, сақтағаны үшін сотталушының әрекетінен мемлекетке ешқандай зиян келтірілмеген болса, ол Қылмыстық Кодекстің 68-бабының 1- бөлігіне сай  жәбірленушімен татуласып, қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Алайда, сот мәжілісінде заң талаптарын түсіндірген кезде Батыс Қазақстан облыстық орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекциясы заңның бұл талабын қолдануға келіспейді. Заң мен оның қолданысы аясындағы осы бір сәйкессіздік бір жүйеге келтірілуі керек. Әйтпесе, мемлекеттік органдар арасындағы мұндай текетірес сайып келгенде бірыңғай мемлекеттік биліктің беделіне нұқсан келтіреді.

Реті келіп тұрғанда Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылық ұғымына әдейі тоқтала кетейік. Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 13-тарауы экологиялық қылмыстық құқық бұзушылықтарға арналған. Жалпы экология табиғат пен қоғам қатынастарын, адам мен табиғаттың тікелей байланысын, айналадағы табиғи ортаны қорғауды реттейтін құқық ережелерінің жиынтығы болып табылады.

Қоршаған ортаны қорғау – ең алдымен адамның өмірі мен денсаулығын, болашақ ұрпақтың мүдделерін қамтамасыз етуді, табиғат пен жаратылысқа қарсы зиянды, залалды іс әрекеттер жасауға жол бермеуді, табиғи тепе-теңдікті сақтап, тиімді пайдалану мақсатын көздейді.

Экологиялық қылмыстық құқық бұзушылық дегеніміз - қоршаған ортаға, оның ресурстарына, халықтың экологиялық қауіпсіздігіне қол сұғатын қоғамға қауіпті, заңға қайшы теріс іс-әрекеттер болып табылады.

Оның нысанасы – нақты табиғи ресурстар: жер, су, ауа, жануарлар дүниесі, орман-тоғай.

Оған жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерін аулау мен жинау да жатады.

Саналы тіршілік иесі адам - табиғаты, яғни қоршаған ортаның тазалығын, тепе-теңдігін сақтап, байлығын тиімді пайдалана білуі керек. Қоршаған ортаға, оның ресурстарына, халықтың экологиялық қауіпсіздігіне қол сұғуға жол бермеуге тиіс.

Қазіргі кезде киік аулап, мүйізін иемденушілерге Қылмыстық Кодекстің 337, 339 баптары бойынша - экологиялық қауіпсіздікке қол сұғатын және ерекше табиғи-биологиялық дүниелерді қорғау ережелеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша жазалар тағайындалып отыр.

 Экологиялық қауіпсіздікке қол сұғатын қылмыстық құқық бұзушылықтар: жануарлар дүниесін тиімді пайдалануға, сақтауға және қорғау ережелеріне қарсы әрекеттер және заңсыз аңшылық (337-бап);

Ерекше табиғи-биологиялық дүниелерді қорғау ережелеріне қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар: жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерін, олардың бөліктерін, немесе дериваттарын, сондай-ақ пайдалануға тыйым салынған өсімдіктерді немесе жануарларды, олардың бөліктерін, немесе дериваттарын заңсыз алу, иемдену, сақтау, өткізу, әкелу, әкету, салып жіберу, тасымалдау, сол сияқты олардың мекендейтін жерлерін жою болып табылады (339-бап).

Сөз соңында айтарымыз: Киік – «Қызыл кітапқа» енген киелі жануар. Ал мүйізі бүгінде – контрабанда нысанасы. Оған қол тигізгендер заңмен жазаланады.

«Тек жүрсең, тоқ жүрерсің» дейді халқымыз. Адамның жанарындай мөлдіреген періште жануардың екі көзінен жас парлатып, құрбандыққа шалғандарды киіктің киесі жібермес. Обал - сауапты білмейтін қатыгездік зауал ғана әкеледі. Осыны ескерейік. Барша қылмыстың алдын алайық. Табиғатты, киіктерді қорғайық!

                                                                        Гүлжиһан САҒИТОВА,

                                                                     Батыс Қазақстан облысы,

                                                          Бөкей Ордасы аудандық сотының төрағасы