МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ – СОТ ЖҮЙЕСІНДЕГІ МАҢЫЗДЫ ТАЛАП

Тіл – ұлттың рухани негізі, ал мемлекеттік тіл – мемлекеттіліктің маңызды нышандарының бірі. Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілдің мәртебесі Конституция деңгейінде бекітіліп, оның қоғамдық өмірдің маңызды салаларында қолданылуы заңнамалық тұрғыдан қамтамасыз етілген.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабының 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі. Ал осы баптың 2-тармағында мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі қазақ тілімен қатар ресми түрде қолданылатыны белгіленген.

Бұл конституциялық норма мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесін айқындап қана қоймай, оның мемлекеттік басқару мен мемлекеттік қызметтің негізгі салаларында қолданылуына құқықтық негіз қалыптастырады.

Сот ісін жүргізудегі мемлекеттік тілдің конституциялық негізі

Сот жүйесі – заң үстемдігін қамтамасыз ететін мемлекеттік биліктің маңызды институттарының бірі. Конституцияның 75-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот жүзеге асырады. Сот билігі азаматтық, қылмыстық және заңда белгіленген өзге де сот ісін жүргізу нысандары арқылы жүзеге асырылады.

Осыған байланысты сот төрелігін жүзеге асыру кезінде мемлекеттік тілдің қолданылуы ерекше маңызға ие.

«Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі №151-I Заңының 4-бабында мемлекеттік тілдің мәртебесі нақтыланған. Аталған бапқа сәйкес, мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын жүргізу тілі.

Ал осы Заңның 13-бабында Қазақстан Республикасында сот ісі мемлекеттік тілде жүргізілетіні, ал қажет болған жағдайда сот ісін жүргізуде орыс тілі немесе басқа тілдер мемлекеттік тілмен тең қолданылатыны белгіленген.

Демек, сот жүйесінде қазақ тілін қолдану – тек тіл саясатының бағыты емес, заңнамамен белгіленген құқықтық талап.

Сот процесіне қатысушылардың тілдік құқықтары

Мемлекеттік тілдің сот жүйесіндегі қолданысын қамтамасыз ету азаматтардың өз құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігімен тікелей байланысты.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 14-бабында заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең екені және ешкімді қандай да бір мән-жайлар бойынша кемсітуге болмайтыны бекітілген. Тілге байланысты кемсітуге жол берілмеуі де осы конституциялық қағидаттың құрамдас бөлігі болып табылады.

Бұл қағида сот ісін жүргізу барысында әрбір адамның өзінің құқықтары мен заңды мүдделерін тиімді қорғауына мүмкіндік беруді талап етеді.

Сот ісін жүргізу тілін білмейтін немесе жеткілікті деңгейде білмейтін адамдардың құқықтары да заңмен қорғалған. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Сот ісін жүргізу тілі қағидатын қолданудың кейбір мәселелері туралы» 2016 жылғы 22 желтоқсандағы №13 нормативтік қаулысында сот ісін жүргізу тілі қағидатын қолдану сот процесіне қатысатын адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ететін құқықтық кепіл болып табылатыны көрсетілген.

Сондықтан мемлекеттік тілде сот ісін жүргізуді дамыту азаматтардың басқа тілдердегі құқықтарын шектеу дегенді білдірмейді. Керісінше, сот процесіне қатысушылардың тілдік құқықтарын сақтай отырып, мемлекеттік тілдің заңда белгіленген мәртебесін қамтамасыз ету деген сөз.

Қылмыстық сот ісін жүргізудегі тіл

Қылмыстық процесте мемлекеттік тілдің қолданылуы Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 30-бабымен нақты реттелген.

Аталған баптың 1-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасында қылмыстық сот ісін жүргізу қазақ тілінде жүргізіледі, сот ісін жүргізуде қазақ тілімен қатар ресми түрде орыс тілі, ал қажет болған кезде басқа тілдер де қолданылады.

Сонымен бірге, қылмыстық процесті жүргізу тілін білмейтін немесе жеткілікті деңгейде білмейтін іске қатысушыларға өздері білетін тілде мәлімдеме жасауға, түсініктемелер мен айғақтар беруге, өтінішхаттар мен шағымдар жасауға, іс материалдарымен танысуға және сотта сөз сөйлеуге құқық беріледі. Мұндай адамдарға аудармашының қызметін тегін пайдалану мүмкіндігі де қамтамасыз етіледі.

Бұл нормалар сот төрелігінің қолжетімділігін қамтамасыз етудің маңызды кепілдігі болып табылады.

Азаматтық сот ісін жүргізудегі тіл

Азаматтық істер бойынша да сот ісін жүргізу тілі заңмен белгіленген.

Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінің 14-бабына сәйкес, азаматтық істер бойынша сот ісін жүргізу қазақ тілінде жүргізіледі, сот ісін жүргізуде қазақ тілімен қатар ресми түрде орыс тілі, ал заңда белгіленген жағдайларда басқа тілдер де қолданылады.

Сот ісін жүргізу тілі сотқа талап қоюдың немесе арыздың қай тілде берілгеніне байланысты сот ұйғарымымен белгіленеді. Бұл ретте сот процесіне қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделері сақталуы тиіс.

Жоғарғы Соттың №13 нормативтік қаулысында да Азаматтық процестік кодекстің 14-бабына сәйкес сот ісін жүргізу тілінің сотқа талап қою берілген тілге байланысты белгіленетіні көрсетілген.

Мемлекеттік тіл және сот актілерінің сапасы

Сот актісі – сот төрелігін жүзеге асырудың негізгі нәтижелерінің бірі. Сондықтан оның мазмұны заң талаптарына ғана емес, тілдік тұрғыдан да сауатты әрі түсінікті болуы маңызды.

Қазақ тілінде сапалы сот актісін әзірлеу үшін құқықтық терминдерді дұрыс қолдану, заң нормаларын нақты әрі түсінікті жеткізу, сөйлем құрылымдарын дұрыс қалыптастыру және ресми стиль талаптарын сақтау қажет.

Сот актісінің тілі қарапайым азаматқа түсінікті болған жағдайда, ол қабылданған шешімнің мәнін, өзінің құқықтары мен міндеттерін және соттың қандай негіздерге сүйенгенін жақсы түсіне алады.

Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік тілдің сот жүйесіндегі дамуы тек қазақ тіліндегі құжаттардың санын арттырумен шектелмеуі керек. Негізгі мақсат – мемлекеттік тілде сапалы, мазмұнды және түсінікті сот ісін жүргізуді қамтамасыз ету.

Мемлекеттік тілді меңгеру – кәсіби міндет

Сот жүйесінде мемлекеттік тілдің қолданысын кеңейту үшін судьялар мен сот қызметкерлерінің қазақ тілін кәсіби деңгейде меңгеруі маңызды.

Әсіресе құқықтық терминологияны дұрыс пайдалану, процессуалдық құжаттарды сауатты әзірлеу, азаматтардың өтініштеріне мемлекеттік тілде сапалы жауап беру және сот отырыстарында қазақ тілінде еркін жұмыс жүргізу – сот қызметінің сапасына тікелей әсер ететін факторлар.

Мемлекеттік тілді кәсіби деңгейде меңгеру сот қызметкерінің тек тілдік біліктілігін емес, оның құқықтық сауаттылығын да арттырады.

Мемлекеттік тіл – заң үстемдігінің бір бөлігі

Қазақстан Республикасының Конституциясы мен қолданыстағы заңнамасы мемлекеттік тілдің сот ісін жүргізудегі орнын нақты айқындаған.

Конституцияның 7-бабы, «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңның 4 және 13-баптары, Қылмыстық-процестік кодекстің 30-бабы, Азаматтық процестік кодекстің 14-бабы, сондай-ақ Жоғарғы Соттың №13 нормативтік қаулысы сот жүйесінде тіл мәселесінің нақты құқықтық негізі бар екенін көрсетеді.

Сондықтан мемлекеттік тілдің сот жүйесінде кеңінен қолданылуы – белгілі бір науқанның немесе уақытша міндеттің нәтижесі емес, Конституция мен заң талаптарын жүйелі түрде іске асырудың бір бағыты.

Қорытынды

Мемлекеттік тіл – Қазақстан Республикасының конституциялық мәртебесі бекітілген мемлекеттік тіл. Оның сот жүйесінде қолданылуы Конституциядан бастау алып, салалық заңдармен нақты реттеледі.

Сот төрелігі халықтың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталғандықтан, азаматтардың мемлекеттік тілде сотқа жүгінуіне, өз ойын еркін білдіруіне және сот актілерін түсінуіне жағдай жасау – құқықтық мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі.

Мемлекеттік тілде сапалы сот ісін жүргізу – заң талаптарын орындау ғана емес, сонымен бірге азаматтарға деген құрметтің, кәсіби жауапкершіліктің және құқықтық мәдениеттің көрінісі.

Мемлекеттік тілге құрмет – Конституцияға құрмет.
Ал Конституция мен заң талаптарын сақтау – заң үстемдігі мен әділетті қоғамның берік негізі.

Нормативтік құқықтық негіз:

Қазақстан Республикасының Конституциясы – 7, 14, 75-баптар.

«Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі №151-I Заңы – 4, 13-баптар.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі – 30-бап.

Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі – 14-бап.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 22 желтоқсандағы №13 нормативтік қаулысы «Сот ісін жүргізу тілі қағидатын қолданудың кейбір мәселелері туралы».

Қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық

әскери сотының  аға сот приставы А.С.Казыбеков

[xfvalue_img]